İlk sezona göre farklı bir yapıda ilerliyor dizi. Karakterleri derinleştirmekle çok uğraşmıyor. İlk sezonda tüm karakterlerin hikayelerini görmüştük ve yaşadığımız en büyük ters köşeler de bu karakter hikayelerindeydi. Burada ise daha farklı bir şey var. Bu kez karakterlerin hikayesini değil de bir hikayenin karakterlerini izledik sanki. Berkun Oya'nın aklına bir hikaye gelmiş ve bu hikayedeki mesajı vermek için Bir Başkadır evrenini kullanmış gibiydi. Mesaj sertti, sarsıcıydı. Fakat beklediğim tam olarak bu değildi. Baş komiser karakteri ilk sezonda olsaydı muhtemelen imamı neden içeri aldırdığını anlardık. Burada anlamadık. Evet, öyle bir karakterin bunu neden yaptığını biraz düşününce anlayabiliyoruz ama söylemek istediğim şey: Bir Başkadır ilk sezonun tarzı bu değildi. Peki sevmedim mi? Yine çok sevdim.
The One
@oneGeminin orkestrası dağıldığında kemancılardan biri çalmaya devam ediyor. Diğerleri de birer birer geri dönüyor. Cameron o dönüşü büyük bir kahramanlık anı gibi göstermiyor. Adamlar yeniden yan yana gelip kaldıkları işi yapıyorlar. Kemanla başlayan ilahiye öteki çalgılar katıldığında kurgu bizi güverteden alıp geminin içindeki odalara götürüyor. Çocuklarına yatakta hikâye anlatan anneyle, su kamaralarına dolarken birbirlerine sarılan yaşlı çifte aynı müzik eşlik ediyor. Filmin başka yerlerinde geminin büyüklüğünü merdivenlerden, kalabalıktan ve geniş güverte planlarından anlıyoruz. Burada Cameron felaketin ölçeğini yataklara ve yüzlere sığdırıyor. Çocuklarını yatıran kadın, sesini gündelik bir geceymiş gibi tutuyor. Yaşlı çiftin sahnesi ise bir bakışta okunacak kadar kısa. İki odada da insanların birbirleri için hâlâ yapabildiği küçük bir şey var. Jack ile Rose’un hikâyesi seyirciyi finale kadar taşımışken senaryonun tam o sırada başkalarına da yer açması beni çok etkiliyor. Orkestra gemiyi kurtaramayacağını biliyor. Birkaç dakika daha çalmanın kıymetini film bana o odalarda gösteriyor.
•••
Müsamerede “Çilli Bom”un yarıda kesildiği anda müdür, Ferit’in kızı kucağında salona girince az önce eğlence için kurulmuş sahne bir anda sorgu yerine dönüşüyor. Üstelik kimsenin yerini değiştirmesine gerek kalmıyor. Öğrenciler sahnede, veliler salonda. Eğilmez’in o yerleşimi seçmesi müdürün ne yaptığını daha görünür kılıyor. Bir çocuğun kime ait olduğunu herkesin önünde sorarak Ferit’i utandırabileceği bir düzen hazır zaten. Tarık Akan’ın “Çocuk benim” deyişinde Ferit’in film boyunca işine yarayan o alaycı rahatlık yok. Münir Özkul ise müdürün sorusuna cevap vermeden önce bir an duruyor. Bütün sahnelerde öğrencilerin ne yaptığını bilmesiyle övünebilecek bir öğretmen, burada bildiği şeyi niye idareye söylemediğinin hesabını vermek zorunda. Umur Bugay’ın senaryosu, filmin başında komediye yarayan disiplin meselesini burada gerçekten zor bir karara bağlıyor. Müdürün aklına ilk gelen şey müfettişe ne diyeceği. Benim aklımda ise müzik sustuğunda salondaki herkesin bakmak zorunda kaldığı o çocuk kalıyor.
•••
Finalde Ağa’nın elindeki tepsinin boş olmasına seviniyoruz. Filmin başında bir köyün sahibi olan adam için akşam eve satacak bir şeyi kalmadan dönmek küçücük bir başarı aslında. Nesli Çölgeçen o başarıyı büyütmek için hiçbir şey yapmıyor. Şener Şen tepsiyi sallayarak yürüyüp gidiyor. Siyah çizmelerin yerinde plastik terlikler var. Atilla Özdemiroğlu’nun müziğinde de o yürüyüşe yakışan hafif bir muziplik var. Şener Şen’in yüzündeki memnuniyeti görünce gülümsüyorum, sonra o adamın bu kadar küçük bir şeye sevinebilmek için neler kaybettiğini hatırlıyorum. O yürüyüşün asıl hazırlığı bence Kiraz’la yaptığı konuşma. Ağa ne yapacağını bilemezken çiğ köfte satmayı Kiraz öneriyor. Yavuz Turgul’un senaryosunda bu kararı ona vermek çok şey değiştiriyor. Köyde kendi hakkında başkalarının karar verdiği genç kadın, şimdi ikisinin nasıl geçinebileceğini Ağa’dan önce görüyor. Nilgün Nazlı bu fikri öyle gündelik bir doğallıkla söylüyor ki sahnenin ağırlığı sonradan geliyor. Çizmelerin elden çıkmasıyla neyin bittiği belli. Kiraz’ın cümlesinde ise neyin başlayabileceğini duyuyoruz.
•••
Fischer’ın kasada ne bulacağını öğrendiğimizde hissettiğimiz rahatlama anına kadar ekibin onun zihnine bir fikir yerleştirmeye çalıştığını biliyoruz. Yine de babasının sonunda onu anladığına inanmak istiyoruz. Filmin en iyi numarası da bu bence. Cobb’un planını bize anlattıktan sonra bile o planın işlemesini istiyoruz. Karla kaplı kalenin içinden parlak siyah fayanslarla döşenmiş odaya geçince filmin ölçeği bir anda değişiyor. Dışarıda bir kaleyi ele geçirmek için uğraşan insanlar var. İçeride Cillian Murphy, babasının dudaklarından çıkacak birkaç kelimeyi bekliyor. Pete Postlethwaite bunları neredeyse nefesi yetmeyecekmiş gibi söylüyor. Murphy’nin yüzündeki değişim de hemen gelmiyor. Fischer yıllardır bildiğini sandığı bir şeyi yeniden anlamaya çalışıyor. Kasada vasiyetin yanında çocukken yaptığı kâğıt fırıldağı görünce, daha önce bir fotoğrafta gördüğümüz o küçük eşyanın neden orada olduğunu anlıyoruz. Fischer için babasının o anı saklamış olması, söyleyebileceği her şeyden daha inandırıcı. Bir de Hans Zimmer’ın müziği var. Kasa açılmaya yaklaşırken yaylılar yükseliyor. Kurgu o sırada Fischer’dan düşen minibüse ve asansöre dönüyor. Başka bir filmde kendi başına nefes alabilecek bir veda sahnesi, burada ekibin zamana karşı yarışının içine yerleştirilmiş. Fischer’ın sonunda duymak istediği şeyi duymasına sevinirken soygunun da başarıya ulaşmasını bekliyoruz. Nolan bu iki isteği aynı anda hissettirdiği için sahne bitince duyduğum rahatlıktan biraz utanıyorum. Bu da bana sinemanın gücünü hissettiriyor. Fischer uyandığında hayatında ilk kez babasının çizdiği yoldan çıkabileceğine inanıyor. Bu inanç ona gerçekten iyi gelebilir. Yine de o özgürlük duygusunu, onun adına karar vermiş insanlara borçlu. Film bittikten sonra aklımda kalan soru bu: Birine kendi hayatını seçme cesareti verirken, seçeceği yolu da onun için belirlemişsen ona ne kadar özgürlük vermişsindir?
•••
Film, doğu kültürünün ürettiği "Eşkıya" kavramı üzerinden bütün bir doğu kültürünü anlatıyor aslında. Eşkıya'nın yolu İstanbul'a düşüyor ve filmin en güçlü çatışması otomatik olarak başlamış oluyor. Daha yolculuk sırasında karşılaştığı ilk İstanbullu karakter ile kurdukları ilişki, filmin motoru olan çatışmayı en can alıcı yerden başlatmış oluyor. Doğulu bir adam (Eşkıya) ile batılı bir genç (Cumali) bir güven ilişkisi kurmak zorunda kaldıklarında, kimin nasıl davrandığını takip etmek bile kültürler arasındaki derin farklılıklarla ilgili çok değerli fikirler veriyor. Filmin devamında birçok detay var elbette ama böylesine güçlü bir çatışma ile böylesine güçlü bir açılış noktasından yola çıkan filmin kötü olması zaten zor. Üstelik Şener Şen, Uğur Yücel gibi usta oyuncular ve Yavuz Turgul gibi usta bir senarist ve yönetmen söz konusu iken, bu hikayenin bir başyapıt olması kaçınılmaz.
•••
Türk sinemasında bir ilk olması nedeniyle önemli bir filmdir. Yeşilçam sineması da bilimkurgu türünde örnekler vermişti ancak hiçbir zaman böyle absürt bir komedi içinde, nispeten düzgün efektler kullanılarak, ciddi bir komedi filmi yapılmamıştı. Cem Yılmaz'ın enerjisinin ve mizah gücünün kitleler tarafından en çok sevildiği ve benimsendiği zamana denk gelmesi de önemli. O zamanlar Cem Yılmaz ve temsil ettiği mizah türü "yeni" idi. Filmde kullanılan efektler, görüntü yönetimi ve reji dönemin şartlarına göre üst seviyedeydi. Günümüzden bakıldığında bile çok sırıtmayan bir kalitesi var. Bu da filmin kült olmasına katkı sağlıyor. Ayrıca filmdeki replikler yıllarca dillere pelesenk oldu. Filmin kendisi birçok filme gönderme yaparken, sonrasında çekilen birçok film de GORA'ya gönderme yaptı. Bunlar da etkisinin ne kadar büyük olduğunu gösteren detaylar.
•••
NBC sinemasının zirve noktası olan filmdir. Bu filmde NBC'nin fotoğraf ve kompozisyon tutkusunu, derin psikolojik gözlemlerini ve çarpıcı sosyolojik tespitlerini bir arada görebiliyorsunuz. En güzel tarafı da bunları didaktik olmaktan uzak, çoğu zaman hiç konuşmadan, sadece sinemanın gücüyle seyirciye aktarabiliyor olması. Zaten NBC sinemasını değerli kılan şey de tam olarak bu. Tüm dünya üzerinde, gelmiş geçmiş en iyi ilk 100 film arasına girmeyi hak ediyor bence. Çünkü bu filmden etkilenmek için Türkiye'de doğmuş olmak gerekmiyor. İnsan olmak yetiyor.
•••